Düşünme Eğitimi Projesi

Dilara Kahyaoğlu
2009

ERG ve MEB'in birlikte yer aldığı "Düşünme Eğitimi"  seçmeli dersi için, kaynak kitap hazırlanması ve ona öğretmenlerin kullanabileceği bir kılavuz oluşturulması projesinde koordinatörlük yapmış ve Genetik teması için etkinlikler hazırlamıştım. Bu öğretmen kılavuz kitabı hiç bir zaman basılmadı. MEB, bu çalışmaları kabul etmedi. Değişiklikler yapılmasını istedi,  temeli değiştirecek talepleri kabul edilmediği için  kitap basılamadı. Ben de kendi çalışmamı, yılar sonra bile olsa; yararlanılması ve bilinmesi amacıyla yayımlamak istedim.

Paragraflara Başlık Verilerek Analiz Edilmesi

Dilara Kahyaoğlu
2007

20 Yüzyıl Dünya ve Türkiye Tarihi, s. 131

I. Adım (bireysel)

Bölümler dikkate alınmadan paragraflar tek tek numaralandırılır. Herkesin aynı numarayı vermesi önemlidir.

Görsel Malzemelerin Ana Metinle İlişkilendirilmesi

Dilara Kahyaoğlu
2007

I. Adım (bireysel)

Öğrencilerden, 130 ile 143’üncü sayfalar arasında yer alan (kaynak kitap) resimlere numara ve isim vermeleri istenir, resimlerin bazısında isim yoksa ona sınıfça ortak bir isim vermek gerekir ki herkes aynı şeyi anlasın.

II. Adım (bireysel)

Örnekteki  gibi soruların bulunduğu bir çizelge öğrencilere verilerek şunları yanıtlamaları istenir:

1- Bu görseli ana metindeki hangi “bilgi” ile ilişkilendiriyorsunuz?

*Alıntı yaparak veya sayfa numarası, bölüm adı kullanarak acık seçik bir şekilde gösteriniz. İlgili olduğunu düşündüğünüz birden çok yer varsa en önemli gördüğünüzü seçerek onu yazınız.

*Somut bir ilgi kuramıyorsanız, o resmi hangi bölüme, hangi paragrafa yerleştirirdiniz? Onu da yapamıyorsanız boş bırakınız.

Savaş Yıllarında Türkiye

Dilara Kahyaoğlu
2007

Giriş Çalışması

Türkiye: İmparatorluktan Ulus-Devlete

sorunsal

Birinci Dünya Savaşı Osmanlı ülkesinde ne tür siyasi sonuçlara yol açmıştır?  Milli Mücadele sürecinde  ana hedefler ve sorunlar neydi?  Cumhuriyetin ilk yıllarında ana hedefler ve sorunlar neydi? sorularını çözümleyecek tarzda çalışmalar düzenlenir.

kilit kavramlar/İsimler

Ermeni Tehciri

Pantürkizm

Silah Bırakışması (mütareke)

Ulus-devlet

Kongre

Ulusal egemenlik

Milli mücadele (kurtuluş Savaşı)

Misak-ı Milli

Mübadele

Laiklik

Tek Parti Yönetimi

Devletçilik

Tevhid-i Tedrisat

Varlık Vergisi

İkinci Dünya Savaşı - Giriş ve Olgular, Olaylar, Yorumlar

Dilara Kahyaoğlu
2007

sorunsal

Mihver devletlerinin oluşmasında, İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasında ve soykırım suçu dahil, görülmemiş bir yıkıcılığın  ortaya çıkmasında bazı Avrupa devletlerinin yatıştırma politikası izlemelerinin  etkisi olmuş mudur? Bu savaş hangi yeni kavramları gündemimize sokmuştur? Sonuçları açısından ne gibi “benzersiz” sonuçlara yol açmıştır? Soruları etrafında çalışmalar yürütülebilir.

Descartes, Freud ve Gerçeküstücülük

Dilara Kahyaoğlu
2007

I. Aşama

(Ev çalışması/ Araştırma)

Descartesve Freud üzerine araştırma yapılır. Gerçeküstücü sanatçıların görüşleri ile karşılaştırılır sonuçlar çıkarılır. Daha sonra sınıf tartışması yapılır.

Örnek   

DESCARTES (1596-1650) Descartesçılık	FREUD (1856-1939) Psikanaliz	GERÇEKÜSTÜCÜLÜK                 “Sürrealizm”
Skolastik felsefeye ciddi darbe indiren ve Yeniçağ felsefesi ile analitik geometrinin kurucusu kabul edilen Fransız felsefeci ve bilim adamı. Hukukçu bir babanın oğluydu, çok iyi eğitim aldı. Kartezyen kelimesi –zamanında- dinsiz ile eş anlamlı olarak kullanıldı. Eserleri Cizvitler tarafından “yasak kitaplar” listesine alındı. İsminin Latince biçimi, Renatus Cartesius olduğu için bu felsefi sisteme  Kartezyenizm  de denilir.	Avusturyalı nörolog. Yalnızca psikolojiyi değil, sanat, eğitim, antropoloji vb. disiplinleri etkileyen psikanaliz kuramıyla 20.yüzyıla damgasını vuran düşünür. Orta halli bir Yahudi tüccarın oğludur. Viyana Üniversitesi’nde tıp okumuş ve nöroloji üzerine çalışarak uzmanlaşmıştır. Küçükken dört olayın kendisini etkilediğini söylemiştir: *Kıskandığı kardeşinin sekiz aylıkken ölmesinin onda yarattığı sürekli kendi kendini yerme huyu *Annesini çıplak görmesinin kendisini cinsel yönden uyarması *Babasının “Bu çocuk asla adam olmaz” demesi *Babasının, Yahudi olduğu için kendisine hakaret eden bir adama sesini çıkaramaması	Breton: “Descartesçı dünya, tahammül edilmez bir dünyadır, kasvetli aldatmacadır … yalnızca düşünceye ve kavrayış gücüne dayandırılan bir ruhsal yaşam, kökten eleştirilmelidir. …  ‘İnsanın özünün akıl olduğunu söylemek, insanı ikiye bölmektir … Bu gelenek, insana yakıştığını ileri sürdüğü akıl ile akıl-olmayanı, yani insan yakışmayan içgüdüleri ve duyguları kesinlikle ayırt etmiştir.’  Düşünce ustamız olarak benimsediğimiz Freud, böyle ayırt edişin ve bölmenin insan için ne kadar tehlikeli olduğunu öğretiyordu bize.” (KK, s: 97)

Polisiye Romanlarının Altın Çağı

Dilara Kahyaoğlu

2007

http://noobist.com/feature/changing-faces-transformations-sherlock-holmes/
Büyüteç, şapka ve pipo; Holmes’un simgeleridir. Simge olarak büyüteç boş yere seçilmemiştir, 
Holmes’un en önemli özelliği sürekli ipucu toplaması ve onları incelemesidir.

Okuma Metni Kullanılarak Deneme Yazılması ve Dönem Analizi

(Bireysel çalışma) “polisiye romanlarının altın çağı” isimli metin ve ilgili başka kaynaklar kullanılarak, yönlendirici sorular eşliğinde araştırma yapılır ve soruların çizdiği çerçevede bir deneme yazmaları istenir. Daha sonra sınıf tartışması yapılır.

Bulgu Olarak Kullanılan Arşivlenmiş Filmlerin Analizi

Dilara Kahyaoğlu
2007

Tarih derslerinde, bir  “bulgu” veya  “belge” olarak kullanılan, arşivlenmiş, bugün belki de yanlış olarak kısaca “belgesel” dediğimiz filmlerin kullanılması çok sık başvurulan yöntemlerden biridir. Örneğin Çanakkale Savaşı sırasında veya Atatürk’ün yurt gezileri sırasında çekilmiş görüntüler.

Ama o tür arşiv filmlerden hangileri gerçekten “bulgu” veya “belge” adını hak etmektedir.  O “an”ı temsil etseler bile, o “an”ı çeken biri veya birileri vardır ve film, birileri tarafından yapılan kurgu ile oluşmuştur.

Dönem Filmleri Üzerinden Analiz Çalışması

Dilara Kahyaoğlu
2007

Metropolisten bir sahne
http://silentfilmlivemusic.blogspot.com.tr/2012/06/metropolis-mows-em-down-in-ogunquit-but.html

           

Dönem filmleri, konusu belli bir dönemde geçen, o dönemi çeşitli yönleri ile anlatan filmler olduğu için tarih derslerinde rahatlıkla kullanılabilir. Ama burada filmin süresi, sınıfın seviyesi dikkate alınmalı, filmin işlenen döneme dair önemli ipuçları taşımasına dikkat etmeli ve o filmin pedagojik açıdan uygun olup olmadığına karar verilmelidir.

          “Arayış Yılları” teması I. Dünya Savaşı sonrası ilk on yıla ait olduğu için, bulunabilirse kitapta da ismi geçen “Metropolis” filmi izlenebilir. Ayrıca C. Chaplin’in “Modern Zamanlar” filmi hem bu dönem hem bundan sonraki dönem açısından en uygun filmdir, hem de piyasada rahatlıkla bulunmaktadır.

Film izleme ve bunun üzerinde çalışma sınıfta ilk kez yapılacaksa aşağıda önerilen noktalarda ön çalışma yapmak öğrencilere çok ciddi kazanımlar sağlayacaktır.

Sosyalist Sistem İle Kapitalist Sistemin Karşılaştırmalı Analizi

Dilara Kahyaoğlu
2007

Ekim Devrimi temasının son çalışması olarak düşünülmüştür. 

(bireysel çalışma) Bu çalışmalardan sonra şimdiye kadar incelenen bütün bölümleri ve  başka yardımcı kaynakları kullanarak karşılaştırmalı analiz çalışması yapılır (örnek).

Bu çalışmanın da önemli olduğunu düşünüyorum. Öğrencilerin hiç bilmedikleri ve en çok bilmek istedikleri konuların başında siyasal ve ekonomik sistemler geliyor… Bu konularda teorik alt yapıları olmadığı sürece  analiz yapmaları, dünyayı anlamaları, geleceği tasarlamaları bana göre mümkün değil.

  

Kapitalizm	Sosyalizm (SSCB modeli) (1980’lerin sonuna kadar)
Özel teşebbüs, serbest teşebbüs sistemi, piyasa ekonomisi sistemi, ekonomik liberalizm  vb. isimlerle ifade edilebilir.	Tarihte,  kendinin “sosyalist” olduğunu açıkça ifade eden veya ima eden ve bu nedenle de tartışmalara neden olan –sosyalizm nedir?- bir çok devlet olmuştur. Burada Sovyetler Birliği’ndeki model ele alınacaktır.

Çatışmalı Durumların Farklı Perspektiflerden Analizi

Dilara Kahyaoğlu
2007

(Grup çalışması) iktidar mücadelesi nedir?  Bu tür çatışmalı durumlar farklı perspektiflerden nasıl analiz edilir?  konulu grup çalışması yapılır. (bkz.nedir?)

Bunun için önceden Troçki ve Stalin konusunda öğrenciler araştırma yapmalıdır. Daha önce yapılmış olan ana-metin ile ilgili çalışma, bu aşamada ön hazırlık işlevi görecektir. Ayrıca  bazı gerekli kaynaklar öğretmen tarafından da sınıfa getirilebilir.

          Çalışmanın nasıl yapılacağı aşağıda yer alan örneklerde adım adım açıklanmıştır.  Benim hazırladığım örnekler sadece somut bir fikir vermek amacıyla buraya konmuştur. Bu nedenle herkesin ulaşabileceği genel kaynaklardan yararlanmaya çalıştım. Çalışma bambaşka iki lider üzerinden de yapılabilir, önemli olan yeterli malzeme olması… Ama ele alınan konu aynı zamanda “hassas” bir konu ise, o konuyu doğrudan sınıfta işlememek yararlı olabilir. Bu tür durumlarda  aynı problemi, benzer başka konular üzerinden işlemek, nesnel bakmayı kolaylaştırıyor… Eleştirel düşünme becerisini geliştirmek istiyorsak, buna benzer çalışmalar yapılmalıdır diye düşünüyorum.

Bir Kentin İsmi Neden Değişir?

Dilara Kahyaoğlu
2007

(bireysel çalışma ve sınıf tartışması)  “Bir kentin ismi neden değişir?” konulu bir deneme yazılır arkasından sınıf tartışması yapılır. Bunun için önceden araştırma yapılmalıdır.

Örneğin 1703 yılında Çar I.Petro  tarafından kurulmuş olan St. Petersburg şehrinin ismi daha sonra Petrograd ve 1924 yılında Leningrad adını almıştır

-Şimdi ismi nedir?- Buna benzer başka örnekler bulunmalı ve isim değişikliklerinin hangi tarihsel koşullarda olduğu incelenmelidir.

Soru daha kapsamlı bir şekilde şöyle sorulabilir: 

Bu değişiklikler kendiliğinden mi olmaktadır veya  politik kararlar sonucu mu? Yoksa ikisi birden mi? Veya başka etmenler? Bunun örnekleri nedir? Türkiye’den örnek verebilir miyiz? Etimolojik kökenini bildiğimiz kent isimleri var mı? Kent isimlerinin değişmesi birkaç kuşak sonrasını nasıl etkiler? Toplumsal hafıza bu tür değişiklilerden etkilenir mi?  

Petrograd'daki Kışlık Saray'ın Bolşevikler tarafından basılması. 1917 Rus Devrimi böyle başladı.
https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Petersburg#/media/
File:Desfile-uno-mayo-II--rusia--russianbolshevik00rossuoft.png

Metin İçi Sorularla Bir Metnin Analizi: Ekim Devrimi

Dilara Kahyaoğlu

2007

(Bireysel çalışma/ev çalışması) Metin içine yerleştirilmiş sorular yardımıyla ana-metin analiz edilir daha sonra sınıf tartışması yapılır. Bu yöntemde okuma, araştırma ve soruları yanıtlama, aşama aşama yapılır, adım adım ilerlenir.

(Burada metnin içine soru yerleştirme olanağı olmadığı için -başlıklar hariç- satırlara numara verilmiş –toplam 107 satır- ve  o sorunun nerede devreye gireceği yanında belirtilmiştir. Soruların cümle sonlarında başladığı unutulmamalıdır.)

Metin İçi Sorular 

1. Sözcük araştırması: “Marksistler” sözcüğüyle kimler kastediliyor olabilir? Bunun için kısa bir araştırma yapın ve/veya kitabınızın ilk bölümlerini gözden geçirin. (6.satır)

2. Marksistler, eşitlik, özgürlük kardeşlik ilke ve değerlerinin neden kapitalist sistem içinde gerçekleşmeyeceğini düşünmüş olabilirler? Buna karşılık önerdikleri çözüm nedir? (6.satır)

Arşiv Fotoğraflarının Analiz Edilmesi İçin Sorular

Dilara Kahyaoğlu
2007

(Sınıf çalışması/bireysel çalışma) Öncelikle, öğrenciler; çalışmaya konu olan fotoğrafı (s. 88) gözlemler. (İkili çalışma) Daha sonra örnekte bulunan kriterlerle fotoğraf analiz edilir (bu soruları daha önce de yayımlamıştım).

İkinci adım olarak;  sayfa 89’da bulunan “fotoğrafın popüler kullanımı” metnini bir kişi (öğretmen?) yüksek sesle okur*.  Böylece öğrenciler; kendi yaptıkları çalışmayla Berger'in analizini karşılaştırıp, değerlendirme imkanı bulurlar.

Bu çalışmaların arkasında sınıf tartışması yapılır. 

Birinci Dünya Savaşında Savaş Teknojileri

Dilara Kahyaoğlu
2007
          

20. Yüzyıl Dünya ve Türkiye Tarihi
s. 76

(Bireysel çalışma) Savaş teknolojileri bölümü okunur. Orada şöyle bir cümle yer almaktadır: “Savaşlar savaş teknolojisini geliştirirken, savaş teknolojisi de savaşın gidişini değiştirdi.”
Bu bir genellemedir ve “Bu genelleme hangi kavram ve olgular tarafında desteklenmektedir? konulu bir sayfalık yazı yazmaları istenir. Sınıfta birkaç örnek okunur ve tartışma yapılır.

I.Dünya Savaşı'nı Görsellerle Çalışmak

Dilara Kahyaoğlu
2007

(grup çalışması) Kitapta bulunan çeşitli görsel kaynaklar kullanılarak, yönlendirici sorular yardımıyla grup içinde çalışılır. Önce grup sunumları daha sonra da sınıf tartışması yapılır.

(1)

Fransız tipi ilk radar örneği
ayrıca bkz.
https://za.pinterest.com/pin/473511348307674479/

Wilson İlkeleri’nin Sorularla Analizi

Dilara Kahyaoğlu
2007

Wilson ilkeleri okunur. Gruplardan aşağıda yer alan soruları  tartışmaları, yanıtlamaları istenir. Arkasından grup sunumları ve sınıf tartışması yapılır.

20. Yüzyıl Dünya ve Türkiye Tarihi, s. 77

düny

                                                                               Soru önerileri

1. İlkelere yön veren perspektif veya felsefe nedir? Wilson, hangi anlayıştan veya ana ilkeden hareketle bu ilkeleri ileri sürmüştür?

Olgu-Görüş Çalışması

Dilara Kahyaoğlu
2007

(Grup çalışması) Aşağıdaki metin veya benzer başka bir metin bulunarak “olgu-görüş” çalışması yapılır. “Metni inceleyiniz, “olgu” ile “görüş” ifade eden cümleleri bulup yazınız. Görüş cümlelerini tartışınız. Yazar ne düşünüyor? Görüşünü kısaca özetleyiniz. Görüşünü destekleyen olgular sunuyor mu?”  soruları ile çalışma başlatılır.

Topyekun Savaş Çağı (…)Bu, savaş tarihinde daha önce belki de asla görülmemiş ölçüde bir katliam makinesi haline gelen “Batı Cephesi” idi. Milyonlarca adam, fareler ve bitlerle aynı hayatı yaşadıkları, kum torbalarıyla korunmuş  siperlerde karşı karşıya geldiler. … Daha sonra  uygun bir zamanda insan dalgaları hep kangallar ve dikenli tel ağlarıyla korunan siperlere tırmanıp, su dolu top mermisi çukurlarından, tahrip olmuş ağaç gövdelerinden, çamur ve terk edilmiş cesetlerden oluşan bir kaosa, “insansız bölgeye” çıkacaklar ve onları biçen makineli tüfeklere doğru ilerleyeceklerdi. Almanların 1916’da Verdun’de (şubat-temmuz) cepheyi yarmak için yaptıkları girişim, iki milyon kişinin katıldığı ve kayıpların bir milyona ulaştığı bir meydan savaşıydı.

Topyekûn Bir Savaşın ve Yıkımının Göstergeleri

Dilara Kahyaoğlu
2007

(Bireysel çalışma) “I.Dünya Savaşı’nın topyekûn bir savaş ve yıkım olduğunu kanıtlayacak olgular/veriler  nelerdir? Ana metinden ve araştırmalarınızdan yararlanarak bir çizelge hazırlayınız.” yönergesi ile bir çalışma yapmaları istenir. Öğrencilerin hazırlık yapması,  veri toplaması için bu araştırma sorusu daha önceden verilmelidir. Çalışmanın tamamını evde de yapabilirler.

Örnekte, kitaptan da yararlanılarak bulunan bazı yanıt örnekleri ve araştırılması gereken sorular birlikte verilmiştir. Çizelge, yazı yazılacak  boşluklar yaratılarak  bu haliyle de öğrencilere verilebilir. Veya sadece araştırılması gereken alanlar belirtilir: Coğrafya, ekonomi, askeri nüfus, teknoloji…  Bütün boşlukları onlar doldurur, bildikleri yanıtları ve akıllarına gelen araştırma/soruşturma sorularını yazarlar (örnek).

Dünya Savaşları- Giriş

Dilara Kahyaoğlu
2007

Yaklaşım

Türkiye bölümü hariç diğer bölümler süreç içinde ardı ardına bir akış, sürekliliğe sahip oldukları için bu bölümleri “nedenler ve sonuçlar” ilişkisi  içinde ele almak yerinde olacaktır. Örneğin II.Dünya Savaşı’nı oluşturan koşullar “büyük bunalım” ve  “diktatörlükler” bölümünün içeriği ile doğrudan ilgilidir.

Türkiye bölümünü sadece kendi içinde bağımsız olarak incelemek mümkün değildir. Türkiye’deki gelişmeler  Avrupa ve/veya dünyada olanlarla doğrudan bağlantılıdır o halde bu bölümü hem kendi içinde incelemek hem de karşılaştırmalı bir şekilde ele almak gerekecektir.

Temel fikir

         

1914-18 savaşı İngiltere merkezli eski siyasal sitemin çeşitli nedenlerle çökmesinden meydana geldi. İngiltere’nin eski konumu için adaylığını ileri süren devlet Almanya’ydı. İlk kez topyekûn bir şekilde yaşanan bu savaşın etkileri büyük oldu: Osmanlı imparatorluğu da dahil imparatorluklar çöktü. Yeni ulusal devletler kuruldu. Rusya’da Bolşevikler iktidara geldi. Savaşı topyekûn yürütmeye gücü yetmeyen Almanya yenilgiyi kabul etti. Yenilenler barış antlaşmaları  ile cezalandırıldı. 19.yüzyılın değerlerine olan inanç sarsıldı. Savaştan en kazançlı çıkan devlet ABD oldu.